توافقنامه همکاری هسته‌ای جدید میان ایالات متحده و عربستان سعودی که در حال حاضر برای بررسی اجباری در کنگره قرار دارد، با چالش‌های جدی در زمینه ایمنی و عدم اشاعه مواجه است. علی‌رغم ادعاهای مقامات آمریکایی مبنی بر رعایت بالاترین استانداردهای ایمنی، بررسی متن توافق نشان می‌دهد که این سند شامل مطالعه‌ای دو ساله درباره امکان‌سنجی غنی‌سازی اورانیوم در خاک عربستان است؛ فناوری‌ای که می‌تواند هم برای تولید سوخت رآکتورها و هم برای ساخت بمب‌های هسته‌ای مورد استفاده قرار گیرد.
نقاط ضعف نظارتی و امنیتی
یکی از نگرانی‌های اصلی این است که در این توافق، ریاض ملزم به پذیرش Additional Protocol (پروتکل الحاقی) نشده است. این پروتکل مجموعه‌ای از بازرسی‌های بین‌المللی پیشرفته است که به شناسایی فعالیت‌های هسته‌ای مخفی کمک می‌کند. فقدان این الزام، به‌ویژه با توجه به تهدیدات پیشین مقامات سعودی مبنی بر دستیابی به سلاح هسته‌ای در صورت دستیابی ایران به آن، ریسک‌های امنیتی قابل‌توجهی ایجاد می‌کند.
رویکرد «جعبه سیاه» و وابستگی تکنولوژیک
دولت ترامپ این توافق را به عنوان فرصتی میلیارد دلاری برای شرکت‌های هسته‌ای آمریکا توصیف کرده و ادعا می‌کند که هرگونه غنی‌سازی احتمالی در آینده، تنها از طریق یک تأسیسات Black Box (جعبه سیاه) انجام خواهد شد که توسط ایالات متحده ساخته، مالک و اداره می‌شود. استدلال واشینگتن این است که چون کنترل کامل برنامه در دست آمریکا خواهد بود، خطر اشاعه وجود ندارد. با این حال، این جزئیات در متن اصلی توافقنامه ذکر نشده و احتمالاً در نامه‌های جانبی محرمانه قرار دارند.
چالش‌های عملیاتی و استراتژیک
- انحصار تامین: اگر متن توافق فضای مانور داشته باشد، عربستان می‌تواند در صورت عدم همکاری واشینگتن، مسیر غنی‌سازی را با کمک کشورهای ثالث دنبال کند.
- سوابق اجرایی: تجربه محدود صنعت هسته‌ای آمریکا در ساخت رآکتورهای مقیاس بزرگ (مانند مدل AP1000 شرکت Westinghouse) که پیش‌تر با تأخیرهای زمانی و هزینه‌های میلیاردی مواجه بود، می‌تواند منجر به کاهش اهرم فشار واشینگتن شود.
- تغییر در دکترین عدم اشاعه: تمایل دولت آمریکا به پذیرش «اشاعه دوستانه» برای متحدان خود، می‌تواند هنجارهای جهانی عدم اشاعه را تخریب کرده و روسیه و چین را به ارائه پیشنهادهای مشابه به متحدانشان ترغیب کند.
پیشنهادهای نظارتی برای کنگره
برای کاهش ریسک‌ها، پیشنهاد شده است که کنگره تدابیر سخت‌گیرانه‌تری را اعمال کند، از جمله:
- ارائه ارزیابی‌های سالانه اطلاعاتی درباره نیات و توانمندی‌های هسته‌ای عربستان.
- اعلام سریع هرگونه انحراف از تعهدات ریاض به کنگره.
- ممنوعیت ساخت تأسیسات غنی‌سازی تا زمانی که عربستان پروتکل الحاقی و سایر معیارهای شفافیت را بپذیرد.
